A máfia do libro de texto: Cando educar os nosos fillos se converte en negocio duns poucos

Cada mes de setembro repítese a mesma escena en miles de fogares da clase traballadora: familias enteiras facendo contas, pedindo créditos ao consumo ou tirando de aforros que non sobran para poder mercar os libros de texto dos seus fillos e fillas. E cada mes de setembro, mentres tanto, un puñado de editoriais privadas celebra outro ano de beneficios récord. Non é casualidade. É o resultado dun sistema deseñado, ladrillo a ladrillo, para que a educación deixe de ser un dereito e se converta en mercadoría.

O poder destas editoriais non se sostén na calidade dos seus materiais, senón en algo moito máis rendible e moito máis sucio: a facilidade coa que corrompen unha clase política que leva décadas mirando a cidadanía como quen mira un limón ou unha laranxa, calculando canto zume máis se lle pode sacar antes de o tirar. Non hai ideoloxía nesa mirada; hai pura aritmética da extracción.

Porque falemos claro: ningunha materia académica cambia substancialmente dun ano para outro. A táboa periódica non se reordena cada curso escolar. As regras gramaticais da nosa lingua non mudan cada setembro. En moitas disciplinas pasan décadas até que se actualiza un contido de fondo. Entón, por que se cambian os libros de texto case cada ano, obrigando as familias a mercar de novo o que xa tiñan?

A resposta non está nas aulas, senón nos despachos: a educación converteuse na galiña dos ovos de ouro para uns poucos accionistas, e o mecanismo para muxila é tan simple como cambiar unha edición, renumerar uns exercicios ou maquetar doutro xeito o mesmo de sempre.

O resultado desta pillaxe sistemática é un vergonzoso récord que deberiamos berrar aos catro ventos en vez de o normalizar: o Estado español sitúase entre os países cos libros de texto escolares máis caros de toda Europa, moi por riba da media de países como Alemaña ou o Reino Unido, economías con soldos sensiblemente superiores aos nosos. Aquí, con soldos máis baixos e unha precariedade estrutural que golpea especialmente a clase traballadora, esíxesenos pagar máis polo mesmo. Esa é a contradición que sostén o negocio: canto máis débil é o teu salario, máis forte é a extracción que che aplican.

Os libros individuais máis voluminosos, os das editoriais privadas ou os específicos de Bacharelato, andan habitualmente entre os 35 e os 50 euros cada un. E nos casos máis sangrantes —packs pechados, materiais específicos de determinados colexios privados ou concertados e edicións acumuladas de varias materias—, o gasto por un único curso pode dispararse até os 300 euros. Trescentos euros para que un menor poida sentarse nun pupitre e exercer un dereito que a Constitución di que é universal e gratuíto.

Porque ese é o outro gran engano que hai que desmontar: a educación gratuíta e universal é, na práctica cotiá de millóns de familias, unha mentira do mesmo calibre que aquela de «Facenda somos todos». Soa ben no papel, soa ben no discurso institucional, pero esborrállase en canto unha familia traballadora ten que escoller entre mercar os libros completos ou mercar só os das materias que o seu fillo non pode suspender.

O que está en xogo aquí non é un problema de xestión nin dun mercado libre que funciona «mal». É a lóxica mesma do capitalismo aplicada sen pudor a un dereito fundamental. A sanidade e a educación non poden nin deben ser mercadoría. Convertelas en negocio debería estar tipificado como o que é: un delito contra a clase traballadora e contra o futuro dos nosos fillos e fillas.

A solución non é cosmética. Non abonda con «axudas puntuais» para libros nin con cheques electorais que aparecen e desaparecen segundo conveña a quen goberne. A solución pasa pola gratuidade real e universal do material escolar, polo control público estrito ou pola nacionalización dos contidos educativos básicos e por cortar de raíz a connivencia entre editoriais e administracións que perpetúa esta pillaxe curso tras curso.

Mentres non se ataxe esta máfia coa contundencia que merece, seguiremos vendo as familias traballadoras financiar, co suor do seu salario, os beneficios de quen converteu o dereito a aprender nunha liña máis da súa conta de resultados.