Alemaña, a memoria que non aprende

O resultado electoral en Saxonia volve poñer ante os nosos ollos unha verdade incómoda que a socialdemocracia europea prefire non mirar: o auxe da ultradereita no leste alemán forma parte dunha crise social e política que non pode reducirse a unha particularidade rexional.

As desigualdades entre o leste e o oeste, as consecuencias da reunificación, a precarización e a perda de expectativas deixaron profundas feridas. Pero o problema non é unicamente territorial. Cando unha sociedade acumula malestar e as forzas progresistas son incapaces de convertelo nunha alternativa política, a extrema dereita atopa a oportunidade de transformar a frustración en resentimento e sinalar o outro como culpable.

Alemaña, berce da industria e do «milagre económico» que Europa nos vendeu como modelo, segue a enfrontarse aos fantasmas da súa propia historia. E aí é onde o resultado de Saxonia adquire unha dimensión que transcende as urnas.

Cómpre distinguir tres cuestións que, aínda que están relacionadas, non son a mesma:

1. O precedente: cando o malestar social cae en mans da reacción

Aquel mesmo país levou os nazis ao poder nas urnas, nun contexto de profunda crise económica, desemprego, empobrecemento e descomposición política. O ascenso do fascismo non foi alleo ao conflito de clase: alí onde a esquerda foi incapaz de converter a desesperación social en organización e alternativa política, a reacción conseguiu transformar o descontento en odio. Os nazis ofreceron unha falsa saída a problemas reais: en lugar de sinalar as relacións de poder que producían a miseria, sinalaron inimigos internos sobre os que descargar a frustración.

Case un século despois, a historia non se repite mecanicamente, pero o mecanismo político merece atención. Cando amplos sectores da clase traballadora perciben que perden seguridade, dereitos e expectativas de futuro e non atopan unha resposta colectiva capaz de defender os seus intereses, a extrema dereita pode ocupar ese baleiro. Converte problemas materiais en guerras culturais, substitúe a loita contra quen concentra o poder económico pola hostilidade cara ás persoas migrantes e ás minorías e presenta o nacionalismo como resposta a unha inseguridade que ten causas sociais e económicas concretas.

Isto é o que debemos entender ante o avance da ultradereita en Saxonia e noutras partes do leste alemán: o problema non é que exista un suposto «voto irracional» dunha poboación atrasada, senón que existe un malestar real que está a ser capturado politicamente pola dereita reaccionaria. E esa captura non é inevitable. É tamén o resultado do fracaso dunha esquerda que deixou de disputar o sentido do descontento desde unha perspectiva de clase.

A primeira batalla, polo tanto, non é unicamente electoral: é decidir quen organiza o malestar e cara a onde o dirixe. Se a esquerda non ofrece unha saída colectiva á inseguridade social, alguén máis o fará.

2. O Holocausto: que significa realmente lembrar

Alemaña non foi só o escenario do ascenso do nazismo. O Estado alemán perpetróu o Holocausto contra o pobo xudeu e outros crimes dunha dimensión histórica incomparable. De aí naceu unha responsabilidade histórica que debería constituír un dos fundamentos da cultura política alemá contemporánea.

Pero esa responsabilidade só ten sentido se se traduce nun principio universal. Lembrar o Holocausto non debería significar unicamente lembrar quen foron as vítimas do pasado, senón asumir que ningunha poboación pode ser deshumanizada ou sometida a unha violencia sistemática.

Este é o segundo problema: a memoria histórica non pode converterse nunha cerimonia nacional desprovista de consecuencias políticas. Se «nunca máis» significa algo, debe significar «nunca máis para ninguén».

3. Palestina: cando a memoria se volve selectiva

E aquí aparece a contradición fundamental. A clase política alemá reivindica a súa responsabilidade histórica co pobo xudeu e, ao mesmo tempo, mantén un apoio político e militar extraordinariamente firme ao Estado de Israel de Benxamín Netanyahu mentres o pobo palestino sofre unha devastación que numerosos organismos internacionais e expertos denunciaron como xenocidio.

Non se trata de establecer unha equivalencia entre o Holocausto e a situación actual, nin de utilizar a memoria do nazismo para relativizar os seus crimes. Trátase precisamente do contrario: de tomar en serio as leccións universais que deberían desprenderse daquela experiencia.

A cuestión é, polo tanto, política: pode unha responsabilidade histórica xustificar unha política exterior que deixe de aplicar a outros pobos os mesmos principios que se proclaman universais? Se a resposta é si, entón o «nunca máis» deixa de ser un principio ético e convértese nunha excepción reservada a determinadas vítimas.

Non nos enganemos: isto tampouco é un problema exclusivamente alemán. Forma parte dunha contradición europea máis ampla. Mentres o capitalismo necesita chivos expiatorios internos —persoas migrantes, minorías e sectores empobrecidos da clase traballadora—, os gobernos europeos manteñen alianzas estratéxicas que os levan a tolerar ou apoiar graves violacións dos dereitos humanos fóra das súas fronteiras.

Son dúas caras dunha mesma incapacidade política, aínda que non sexan o mesmo fenómeno: incapacidade para ofrecer unha alternativa social ao malestar dentro de Europa e incapacidade para aplicar principios universais cando chocan con intereses xeopolíticos.

A lección para nós, camaradas, é clara: o antifascismo debe ser social, a memoria debe ser universal e o internacionalismo debe ser coherente. Non abonda con condenar o fascismo do pasado mentres se abandonan as condicións materiais que permiten que volva medrar; non abonda con conmemorar as súas vítimas mentres se relativiza o sufrimento doutras; e non abonda con proclamar un «nunca máis» se ese principio depende de quen sexa a vítima.

A memoria histórica só serve se nos obriga a actuar cando a barbarie volve aparecer, independentemente de quen a cometa e de quen a sufra.

Quen cala ante Gaza non pode erixirse en garante de ningún «nunca máis».